بذرپاشی کارآفرینی چیست؟
درباره هویت بخشی کارآفرینانه و توسعه اقتصادی
رشته های علوم انسانی چسب بین دولت و جامعه هستند، رابطه بین دولت و جامعه را تعریف می کنند پل می زنند و اصلا قانون و مقررات را برای جامعه مخاطب تعریف و توجیه می کنند. اصلا رابطه دولت و جامعه مدنی را همین گروه ها و رشته های علوم انسانی، تثبیت می کنند و اتفاقا در یک جامعه در حال گذار این رشته های علوم انسانی هستند که گسترده و متحول می شوند و بعد دولت با اتکای بر همین توان اجتماعی است که می تواند وارد شود و آزادی های مدنی را مورد به مورد بپذیرد یا اجازه بدهد مطالبه گری صورت بگیرد و گام به گام مسئولیت ها را به جامعه تفویض کند و کمک کند که مردم در چارچوب همان آزادی های مالکیت، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی فعالیت کنند و این فعالیت ها هم گام به گام به کسب وکارهای اجتماعی، کسب و کارهای فرهنگی، کسب و کارهای خلاقانه، کسب وکارهای تاریخی و هنری تبدیل شده و نهایتا یک جامعه بسیار توانمند و پویا ایجاد گردد.
بریده ای از گفتگو با دکتر سهراب دل انگیزان
استاد اقتصاد دانشگاه رازی کرمانشاه
به نظر می رسد که بذرپاشی کارآفرینی و توسعه ظرفیت ها برای نمو شرکت های مستقل کارآفرینی، موضوعی است که هم با سیاستگذاری هدفمند صورت می گیرد و هم بدون سیاستگذاری هدفمند! به هرحال با توجه به شرایط محیطی جوامع، همواره تعدادی دارای ایده در زمینه های خاص وجود دارند که تمایل به پذیرش ریسک راه اندازی کسب وکار مورد علاقه خود را داشته و کار را شروع می کنند. ولی با توجه به نقش کارآفرینی در توسعه جوامع و مخصوصا رشد اقتصادی، توسعه کارآفرینی امروزه به یک اولویت جهت هدف گذاری دولت ها تبدیل شده و است و تقریبا همه دولت ها، چه دارای نظامی کاملا آزاد باشند و چه به انواع روش ها در اقتصاد دخالت داشته باشند، برنامه ها و بودجه های سالیانه مصوب و تخصیص می دهند که شامل برنامه های توسعه و بذرپاشی کارآفرینی است. حال سوال این است که این بذرپاشی کارآفرینی از چه مسیرهایی صورت می گیرد و کدام مسیرها موفقت آمیزتر بوده اند؟
با توجه به حوزه های مورد توجه توسعه کارآفرینی ابتدا باید مسأله تسهیلگری در توسعه کارآفرینی و بذرپاشی کارآفرینی را از یکدیگر جدا کنیم. موضوع بذرپاشی کارآفرینی به زمینه ای توجه دارد که در آن فعالیت هایی که امروز انجام می شوند، در آینده می توانند تعداد کارآفرینان بیشتری را چه به صورت بالقوه و چه بالفعل افزایش دهند. مثلا گسترش تعداد دوره های آموزشی کارآفرینی از صفر تا صد که در دانشگاه ها و برای دانشجویان رشته های متعدد برگزار می گردد،[1] فارغ التحصیلان آینده را برای علاقمندی به حوزه های راه اندازی کسب وکارها و استارتاپ های مستقل هم آموزش می دهد و هم ترغیب و تشویق می نماید و یا توسعه ارتباطات بین دانشگاه ها و شرکت های بزرگ و موفق اقتصادی، بدین شکل که آن ها در دانشگاه دپارتمان های تحقیق و توسعه خود را راه اندازی نمایند و یا جلسات درس مشترکی را در دانشگاه با همکاری استادان ارائه نماید، عاملی برای توسعه ارتباطات دانشجویان با بنگاه های اقتصادی شده و علاوه بر ایجاد مهارت و ارتباطات قوی بین دانشجویان با استعداد و علاقمند، زمینه تشویق و تهییج آن ها را برای راه اندازی شرکت های مستقل خویش ایجاد می نماید.
این حوزه را دقیقا بذرپاشی کارآفرینی می دانیم. چرا که در سال های آینده تعداد کارآفرینان را گسترش داده و زمینه فعالیت های اقتصادی را بوسیله این پرورش یافتگان با استعداد افزایش می دهد و یا وقتی که بنگاه های اقتصادی در یک کشور تشویق می شوند و کمک هزینه های کارورزی دریافت می کنند که دانشجویان دانشگاه ها و فارغ التحصیلان آن ها را گزینش نمایند و به مدت معینی به صورت کارورز قبول نمایند، اگر چه تعدادی از این دانشجویان جذب همان شرکت ها شده و کارمند آنجا خواهند شد، ولی تعدادی نیز تمایل یافته که شرکت مستقل خود را داشته باشند. لذا این برنامه نیز تا حدودی در مسیر بذرپاشی کار آفرینی تعریف و اجرا خواهد شد. ولی زمانی که دولت ها سیاست هایی را برای بهبود شرایط کسب وکارهای موجود به انجام می رسانند، مثلا خطوط اعتباری تامین سرمایه در گردش و یا سرمایه ثابت راه اندازی و خرید ماشین آلات و تجهیزات برای آن ها قائل می شوند و یا اعتبارات صادراتی ویژه برای آن ها در نظر می گیرند، برنامه های غرامت دستمزد و یا کمک های فنی و اعتباری به انجام می رسانند که کسب وکارهای موجود بتوانند دوام یافته و موفقیت های بیشتری داشته باشند، در این صورت برنامه مربوطه تسهیلگری در حوزه کارآفرینی تعریف می گردد.
با این تبیین از دو حوزه بذرپاشی کارآفرینی و تسهیلگری کارآفرینی، می توانیم بگوییم که برنامه های اصلی توسعه کارآفرینی و هویت دهنده صحیح اقتصادی برای یک جامعه، باید سبدی مناسب از هر دو گروه برنامه های هویت دهنده توسعه کارآفرینی باشند. برنامه های بذرپاشی کارآفرینی به منظور توسعه کمی تمایل به کارآفرینی و افزایش نرخ شکل گیری شرکت های مستقل در برنامه های سالانه و برنامه های تسهیلگری کارآفرینی به منظور حل مشکل کارآفرینان موجود و کمک به آن ها برای رشد و توسعه و بهبود شرایطشان در بازارها. نکته اساسی این است که توسعه برنامه های هویت دهنده کارآفرینی به سمت توسعه کارآفرینی هدفگذاری می شوند، این برنامه ها فرهنگ کارآفرینی را گسترش داده و تمایل نهایی هر فرد در جامعه تحصیلکرده را به طور متوسط برای کارآفرین شدن افزایش می دهند. این یعنی هویت افراد برای کارآفرین شدن تجسم یافته و البته که خانواده ها برای کارآفرین شدن فرزندانشان هدفگذاری کرده و در مسیر هدف گذاری دولت ها، شتاب ایجاد خواهند کرد. در گام بعدی همین برنامه های هویت بخشی در کنار برنامه های تسهیلگری و توسعه کارآفرینی که فرآیندها را ساده تر، ارزان تر، سریع تر و کم ریسک تر خواهند کرد، توسعه کارآفرینی را نزدیک تر می کنند.

این توسعه کارآفرینی از طریق توسعه تولید و محصول داخلی در یک کشور و منطقه، توسعه اشتغال، افزایش رفاه و کاهش فقر را به دنبال داشته و در کل مسیر توسعه اقتصادی را فراهم خواهند ساخت. لذا مسیری شکل خواهد گرفت که از طریق برنامه های توسعه بذرپاشی کارآفرینی، تسهیلگری کارآفرینی و توسعه فرهنگی آن امکان توسعه کارآفرینی شکل گرفته و از آن طریق مسیرهای رسیدن به توسعه نزدیک تر و در دسترس تر خواهند شد. با توجه به مهم بودن موضوع بذرپاشی کارآفرینی نباید از نقش شرکت های موجود نیز در حوزه این فرآیند غافل ماند. بذرپاشی کارآفرینی به صورت سنتی در نظام استاد شاگردی سنتی سابق یک فرآیند جاافتاده بود. این فرآیند به شکل و شیوه دیگری امروزه می تواند ظاهر شده و به چشم بیاید. با این شرح در چند حالت ممکن است که کارکنان یک شرکت خودشان کارآفرین شده و شرکت مستقل خودشان را تشکیل بدهند:
- مدیریت شرکت پایه، رفتاری غیر قابل تحمل دارد و لذا کارکنان آن بعد از مدتی که در آنجا کار می کنند، تمایل به بیرون رفتن دارند و تعدادی از کارکنانی که بیرون رفته اند، چون استعداد داشته و البته کار را هم از شرکت پایه یاد گرفته اند، شرکت خودشان را تاسیس کرده و مستقلا کار می کنند.
- مدیریت شرکت پایه اصولا سیاستگذاری ویژه ای دارد که در این نوع از سیاست ابتدا تعدادی کارمند را برای پروژه و یا استخدام عمومی بکار می گیرد، سپس تمام مهارت های کار را بدون واسطه و به صورت عملیاتی به آن ها یاد می دهد و سپس آن ها را برای راه اندازی شرکت مستقل خود ترغیب می کند. شرکت جدید شکل گرفته می تواند با مشارکت شرکت پایه بوده و یا بدون مشارکت شرکت پایه باشد.
- شرکت پایه تعدادی افراد با استعداد و توانمند و دارای روحیه استقلال و هوشمندی و مهارت بالا را برای پروژه های خاصی انتخاب و بکار می گیرد، بعد که پروژه خاتمه یافت، هر یک از این افراد تمایل و توانایی و البته ارتباطات و مهارت های کافی برای تشکیل شرکت مستقل خود را دارند.
- اصولا شرکت پایه در درون خویش یک شتابدهنده مستقل دارد که افراد را در دو حوزه به همکاری انتخاب می کند. ابتدا به صورت پروژه ای که در آن افراد با استعداد بالا و توانمند و ماهر را انتخاب می کند و در حوزه دوم افرادی را که خودشان یک ایده ارزشمند برای شروع در شتابدهنده شرکت پایه پیشنهاد داده و آزمون های سخت ورود را گذرانیده اند. شرط اساسی شرکت پایه این است که همه شرکت های جدیدی که از شتابدهنده بیرون بیاید با مشارکت معنی دار شرکت پایه باشد و لذا افراد فعال در پروژه ها را در هنگام انجام کار و یا خاتمه آن به تیم های شکل گرفته در شتابدهنده معرفی و تزریق کرده و به صورت هدفمند استارتاپ های مستقل و تخصصی را به صورت شرکت های فعال مستقل راه اندازی می کنند.
- شرکت پایه هیچگونه سیاستگذاری مستقلی برای راه اندازی شرکت های جدید ندارد ولی به صورت معمول تعدادی از کارکنانی که از این شرکت بیرون می آیند، شرکت مستقل خود را تشکیل می دهند.
مشاهده می گردد که علاوه بر نقش مستقیم برنامه های بذرپاشی کارآفرینی دولتی، خود شرکت های مستقل موجود نیز می توانند در این زمینه نقش آفرینی نموده و موثر واقع شوند. لذا اساسا بهترین نوع همکاری با شرکت های موجود در برنامه های بذرپاشی کارآفرینی این باید باشد که شرکت های موجود را برای این حوزه ترغیب نمایند، آن ها را در این مسیر کمک کنند و یا با برنامه های تشویقی، آن ها را به این مسیر هدایت نمایند. رفتار بسیاری از دولت های اروپایی و شرکت های موفق در توسعه بذرپاشی کارآفرینی می تواند برای بسیاری از کشورهایی که در این مسیر در ابتدای راه هستند، الگو باشد.
پانویس
یک دیدگاه