آیا توسعه در ایران شکست خورده است؟

یکی از موضوعات مهم و قابل توجه در کشورهای در حال توسعه، دوره های متنوع تکرار شونده موفقیت و شکست توسعه برای آن هاست. این کشورها همچنان در خودشناسی سیاسی و اجتماعی دچار سوئیچ کردن بر الگوهای متفاوت هستند و از آنجا که تیم ‌های کارشناسی و پیش برنده انتظارات اجتماعی در آن ها، سفرها و حتی زندگی‌ های میان مدتی را در کشورهای توسعه یافته غربی و یا شرقی و یا گاه هردو تجربه کرده­ اند و یا در دانشگاه‌ ها تحت تاثیر تفکرات متنوع توسعه گرایانه چپ و راست با گرایش‌ های غربی و شرقی آن ها قرار دارند؛ لذا هم برای توسعه عجله دارند و هم هر بار که یک گروه  جدید امور سیاسی کشور را بدست می ­گیرد، تمام دستاوردهای گروه قبلی را یا کامل نادیده گرفته و کنار می ­گذارند و یا الگویی متفاوت از آن را تعریف و پیش می‌ برند. اینجاست که تلاش­ ها و هزینه­ های انجام شده بدون اینکه به نتیجه مناسب برسند، کنار گذارده شده و طرح ­ها و ایده ­های جدیدی دنبال می ­شوند. این تجارب نامناسب و این رفتارهای قطبی شده برای مردم، در عمل زمینه نوعی قضاوت عمومی را ببار می­ آورد که بر اساس آن برنامه ­های توسعه را ناموفق و شکست خورده تعبیر و تفسیر می­ کنند و در عمل نمی‌ توانند یک کل پیوسته برنامه­ریزی شده منسجم را در پیش روی خود تصور کنند.

لذا در این شرایط کشور خود و تلاش­ های توسعه خواهانه در آن را نوعی شکست برای برنامه­ های توسعه می ­دانند. این موضوع وقتی در مسیر رفتاری-شناختی: ابتدا درک، سپس تشخیص و در انتها انتخاب مبتنی بر نظریه ­های اقتصاد رفتاری مورد تحلیل و تفسیر قرار می ­گیرد، نشان دهنده تجارب عملیاتی بسیاری از پروژه­ های انجام شده فیزیکی زیان ­رسان به محیط زیست، نظام شایسته سالاری ناشایست گرا، پروژه ­های اجتماعی که در نتیجه آن ها نه تنها سرمایه و اعتماد اجتماعی گسترش نیافته است، بلکه انسجام اجتماعی نیز دچار گسست گردیده است و دولتی است که در تعریف و تولید کالای عمومی مولد و با کیفیت ناکارآمد عمل کرده و در عمل به جای عدالت توزیعی و اجتماعی، یک نظام کاملا تبعیض آمیز توزیعی وفادار محور در امکانات و فرصت ­ها را بین طبقات اجتماعی و نیز جغرافیای کشور رقم زده و در عمل فرصت ­ها و منابع در دسترس را هدر داده است.

توسعه به چه معناست؟

اما در عمل توسعه یعنی همین تلاش ‌های مدنی شدن و آزمون و خطاهایی که تقریبا در پانصد سال گذشته کشورهای پیشرفته غربی آن ها را تجربه کرده و حتی در مسیر رسیدن به این شیوه زندگی، انقلابات خونين و جنگ­ های بزرگ جهانی را با خسارت ‌های بسیار کلان تجربه کرده ­اند. از این نگاه می ­توان گفت توسعه مفهومی مبهم است که همین قضاوت­ های امیدوارانه و ناامیدکننده از آن، هویت آن را تشکیل می‌ دهد و تغییر رفتار جامعه در مسیر قانون ­گرایی، عقل محوری و علم پایه شدن را هر بار بیشتر و بیشتر در عمل بکار می ‌گیرد. ولی هرچه باشد می ­توان گفت توسعه موضوعی بسیار بلند مدت و چند نسلی است که اساس هویت آن بر مردمی قانون­ گرا، حکومتی محدود شده به قانون اساسی، دولتی در خدمت رفاه جامعه، دستگاه قضایی کارآمد مستقل از قدرت و قدرتی که به سادگی در آن جایگزینی نخبگان و صاحبان قدرت صورت بگیرد، تعریف می ‌گردد.

ایران ما کجاست؟

در ایران اما همه آنچه گفته شد قابلیت انطباق دارد. دوره­ های توسعه­ گرایی و صنعت­ گرایی صفوی و شکست همان‌ ها در دوره بعد. دوره اصلاحات امیرکبیر و شکست آن ها در دوره بعد. انقلاب مشروطه و شکست عملی بنیان ‌های آزادی­ خواهانه در پس آن. دوره­ های نوین سازی بروکراسی، صنعت، کشاورزی و توسعه اجتماعی و انسانی رضاخانی و ‌بازگشت ­هایی به برخی امور سنتی که در پس جنگ جهانی دوم در کشور شکل گرفت. اصلاحات برنامه­ ریزی و صنعتی و زیرساختی برنامه­ های دوم تا چهارم دهه سی و چهل شمسی و شکست و بازگشت بخشی از آن ها در دوره برنامه پنجم پهلوی دوم و کنار گذارده شدن همه آن ها در انقلاب 1357.

تلاش‌ های بازنگری در پارادایم ‌های اجتماعی، فرهنگی و سیاسی و اقتصادی در بعد از انقلاب و استقلال خواهی افراطی با اشغال سفارتخانه آمریکا، ورود به دوره­ های سازندگی و اصلاحات دهه هفتاد و هشتاد و بازگشت و تخریب همه دستاوردهای آن ها در نیمه دوم دهه هشتاد تا سه سال اول دهه نود، بازسازی روابط بین ­الملل با امضای برجام و پاره شدن و آتش زدن آن به وسیله ترامپ و راستگرایان سنتی در مجلس و سپس انتخاب دولت سیزدهم به عنوان یک بازگشت افراطی از توسعه و دوباره انتخاب دولت چهاردهم با رویکردهایی توسعه گرایانه بدون امکان عملیاتی کردن آن ها، سپس درگیر شدن با دو جنگ تمام عیار دوازده و چهل روزه و نابودی بخش بزرگی از زیر ساخت ­های فیزیکی کشور در اثر آن ها، همه تلاش ‌های تا حدود زیادی متناقض و با تفکرات و الگوهایی کاملا مقابل و قطبی از تعریف توسعه بوده­اند که ما در ایران تجربه کرده ­ایم.

اما آنچه را نمی‌ توان نادیده گرفت این است که در پس این همه تلاش و تناقض و شکست و امید، همچنان امیدوارانه در آستانه توسعه ایستاده­ایم و منتظریم تا مجدد یک ابرمرد با ویژگی ‌هایی کاریزماتیک، توسعه را برایمان به ارمغان بیاورد. غافل از اینکه توسعه یعنی همین تلاش ‌های گرانسنگ و تجارب شکست در آن ها. البته زمانی که بتوانیم اشتباهات گذشته را تکرار نکنیم، می ‌توانیم ادعا کنیم که فرآیندهای عقلانی توسعه را یافته ­ایم. اما مادامی که اشتباهات گذشته را مجدد و مجدد تکرار می ­کنیم، مسیرهای غیر علمی را بر می ‌گزینیم و به جای مدنیت، مسیری مبتنی بر سایر امور را ترویج می ­کنیم، باید بپذیریم که از مسیر منتهی به جاده توسعه‌ دور هستیم.

 چه خواهد شد؟

جهان توسعه یافته و بیدارشدگان امروزی آن، مستقل از همه ما و تجارب ما، اسب خودشان را می ‌تازانند و چهارنعل در حال تاخت هستند. اسب ما (و البته که شاید غریب به امکان خَرِ ما) اما که عملا لنگ نیز شده است و در بحران زورمندان نیز گرفتار آمده، باید که با سرعت بیشتری بتازد، تا به آن ها برسد و با این آزمون و خطاها، به نظر می ­رسد، فاصله با جهان پیشرفته کاهش نیافته که هیچ، افزایش نیز بیابد. یا حداقل در برخی امور فاصله بیشتر شود و در برخی امور فهم جدیدی را شکل بدهیم.