تغییر چگونه ایجاد می شود؟
معرفی کتاب تغییر؛ رخدادهای بزرگ چگونه فراگیر می‌شود؟ اثر دیمون سنتولا
کتاب تغییر حاصل تحقیقات نوین نویسنده و صدها جامعه‌شناس، متخصص علوم یارانه، متخصص علوم سیاسی، اقتصاددان و پژوهشگر حوزه مدیریت است. زیربنای اصلی کتاب، یک نکته بسیار ساده و قابل توجه است؛ اساس تغییرات اجتماعی موفق اطلاعات نیست، هنجار است. شبکه های اجتماعی لوله های رابطی نیستند که افکار و رفتارها را از شخصی به شخص دیگر منتقل کنند بلکه همچون منشورهایی هستند که نوع نگاه ما به آن رفتارها و تعبیرمان از آن اندیشه ها را تعیین می‌کند؛ بسته به این که ایده جدید چگونه به ذهن می رسد یا نادیده اش می گیریم و یا آن را می پذیریم.
برشی از نوشتار معرفی کتاب تغییر؛ رخدادهای بزرگ چگونه فراگیر می‌شود؟ اثر دیمون سنتولا
حمیرا حاجی محمدکاظمی
نویسنده
دکتری جامعه شناسی و پژوهشگر
کتاب تغییر از جمله آثاری است که باید خواندن آن را جدی بگیریم. این کتاب به وسیله سعید زرگریان در سال ۱۴۰۱ ترجمه و به وسیله انتشارات آموخته منتشر است. دیوید سنتولا، استاد دانشکده ارتباطات آننبرگ و گروه جامعه‌شناسی دانشگاه پنسیلوانیا، تلاش کرده است تا فهم مخاطب خود را از واژه تغییر، غنی سازد. این کتاب با زبانی جذاب و شیوا به رشته تحریر در آمده و با مثال‌های متعدد، نشان می‌دهد که تغییر چیست. نویسنده در پیشگفتار کتاب می‌گوید: در بهار سال ۲۰۲۰ هنگامی که داشتم نوشتن این کتاب را تمام می کردم، دو پدیده تازه وارد و پر قدرت که با سرعتی زیاد به نقاط بسیار دور منتقل می شدند، دنیا را دگرگون کردند. بی تردید نخستین پدیده، ویروس جدید کرونا بود. آن چه این ویروس را به شدت مرگبار و آزاردهنده می کرد، سهولت سرایتش بود. نویسنده در خصوص شیوع کرونا بر این باور است که رفتارهایی که مرم در سراسر جهان در مواجهه با این بیماری از خود نشان دادند نوعی تغییر است.
اولین سوالی که مطرح می کند این است که ما چگونه می توانیم رفتارهای جدید مردم را شناسایی کنیم و چگونه می توان راهکارهایی را در نظر گرفت که مردم بیشتر به رفتارهای مثبت روی آورند؟ و چطور می توانیم رویکردهایی را که ناخواسته موجب فروپاشی این رفتارها می شود را تشخیص دهیم؟ سنتولا در پیشگفتار می گوید در سال ۱۹۸۶، شهروندان آمریکایی به جرم داشتن ماری جوانا تا ۵ سال به زندان می افتادند. این مدت حبس برای همیشه فرصت های احتمالی آن ها برای موفقیت مالی، ازدواج و یا حتی مشارکت های سیاسی را تحت تأثیر قرار می داد. امروزه غرفه های رو به خیابان، در مراکز خرید آزادانه ماری جوانا می فروشند و از سود آن به دولت فدرال آمریکا مالیات می پردازند! سؤال این است چه شد رفتاری که هم غیرقانونی بود و هم نوعی انحراف اجتماعی به شمار می آمد، چنان مقبول شد که ساقیان مواد مخدر که پیش تر داغ ننگ بر پیشانی داشتند، بخشی از اجتماع کسب و کار متعارف آمریکا شدند؟
سنتولا جامعه شناسی است که تلاش می کند رفتارهای مردم را از طریق شبکه های اجتماعی رصد کند. او می گوید تغییر می تواند مثل ویروس سرایت کند اما تغییرات اجتماعی همواره و به مراتب پیچیده تر از همه گیری یک ویروس است. اصولا وقتی ما در معرض یک رفتار یا فکر تازه قرار می گیریم، به طور غیرارادی آن را نمی پذیریم. سنتولا بر این باور است که باید درباره پذیرفتن یا نپذیرفتن آن تصمیم بگیریم. تصمیم گیری که می تواند اغلب دشوار و احساسی باشد. نکته بسیار مهم در این اثر این است که نویسنده صرفا اطلاعات خواننده را بالا نمی برد بلکه می آموزد چگونه می توان عنان شبکه های اجتماعی را به دست گرفت و یک فرد منفعل در مواجهه با شبکه های اجتماعی نبود. یکی از موضوعات مهم در این کتاب، نقد اثر اینفلوئنسرهاست.
سنتولا بر این باور است که تغییر اجتماعی فقط با تبلیغ آگاهی بخش اینفلوئنسرها یا ایده های جذاب رخ نمی دهد بلکه به ساختار شبکه های اجتماعی، نوع رابطه، اعتماد، تکرار مواجهه و هنجارهای جمعی وابسته است. سنتولا میان دو نوع انتشار تمایز می گذارد. انتشار ساده مثل پخش شدن یک خبر، شایعه یا ویدئو که می‌تواند از طریق افراد پر مخاطب سریع پخش شود. اما نوعی انتشار پیچیده وجود دارد مثل تغییر سبک زندگی، پذیرش یک نوآوری پرریسک، تغییر رفتار سازمانی، کنش سیاسی، اصلاح عادت ها یا پیوستن به یک جنبش اجتماعی که با یک پیام در شبکه های اجتماعی اتفاق نمی افتد بلکه فرد باید از چند جهت تأیید، اعتماد و نمونه عملی آن را ببیند. بنابراین تغییرات اساسی در جوامع به وسیله اینفلوئنسرها اتفاق نمی افتد بلکه مردم برای تغییرات عمیق‌تر از خود می پرسند:
- آیا افراد شبیه من هم این کار را می کنند؟
- آیا این رفتار از نظر گروه من پذیرفتنی است؟
- اگر وارد این تغییر شوم تنها نمی مانم؟
- آیا چند نفر از اطرافیانم هم این مسیر را تأیید می کنند؟
کتاب نشان می دهد که محتوای پیام به تنهایی برای تغییر کافی نیست. این که پیام در چه شبکه ای از طرف چه کسی و با چه میزان اعتماد و چند بار تکرار شود، تعیین کننده است. در بخشی از کتاب نویسنده به تجزیه و تحلیل بهار عربی می پردازد. او از زکری استاینرت-ترلکِلد، استاد علوم سیاسی کالیفرنیا و تحقیقات او یاد می کند. او می‌گوید بیش از ۱۳ میلیون توئیت را در بین سه کشور مصر، لیبی و مراکش و تمام کشورهای دیگری که در آن ها انقلاب رخ داده بود، وجه مشابهی می یابد. در همه این کشورها یک الگوی مشترک وجود داشت؛ هر جا که فعالیت کاربران رسانه های اجتماعی به کنشگری اجتماعی واقعی یعنی تظاهرت مردم در خیابان ها تبدیل شده بود، بخش عمده پیام ها را ستاره های اجتماعی مخابره نکرده بودند بلکه فعالیت آنلاین هماهنگ در بخش های حاشیه ای شبکه مهمترین عامل مؤثر در کنشگری بود.
داده هایی که از پژوهش درباره بهار عربی به دست آمد نشان دهنده تکرار همان الگوی تاریخی بود که در جنبش حقوق مدنی آمریکا و اعتراضات آلمان شرقی نیز به چشم می خورد ولی با وضوح و قطعیتی به مراتب بیشتر. بنابراین تغییراتی در این سطح از گروه های کوچک، حاشیه ای و متراکم شروع می شود. جاهایی که افراد به هم نزدیک هستند، همدیگر را می شناسند و می توانند رفتار تازه را برای هم عادی کنند. کتاب در این باره بحث می کند که تغییرات گاهی کند و نامرئی است اما پس از رسیدن به یک آستانه ناگهان شدت می گیرد. این همان چیزی است که می توان آن را نقطه عطف یا آستانه فراگیری نامید. اما سنتولا هشدار می دهد که این نقطه عطف، خودبخود ایجاد نمی شود بلکه باید شبکه اجتماعی به گونه ای شکل بگیرد که افراد احساس کنند رفتار تازه فقط یک استثنا نیست بلکه در حال پدیدار شدن یک هنجار جدید است. مطالعه کتاب تغییر می تواند برای پژوهشگران و دانشجویان حوزه های علوم اجتماعی، کنشگران فعال عرصه سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، مدیران پژوهش های توسعه، طراحان، کمپین های اجتماعی، مدیران سازمانی و منابع انسانی و مردم علاقمند به فهم موضوعات اجتماعی مفید و خواندنی باشد. کتاب به افرادی که می خواهند پروژه های توسعه را در یک کشور مدیریت نمایند رهنمودهایی به شرح زیر می دهد:
- فقط پیام نسازید، شبکه بسازید.
- فقط رهبر پیدا نکنید، خوشه های اعتماد بسازید.
- فقط آگاهی ندهید، رفتار را در گروه های کوچک عادی کنید.
- فقط انتشار وسیع نخواهید، انتشار عمیق و تکرار شونده طراحی نمایید.
- تغییر را از روابط نزدیک و گروه های قابل اعتماد شروع کنید.
اگر بخواهیم کتاب را در یک جمله خلاصه کنیم می توانیم به این نکته توجه کنیم. تغییر بزرگ زمانی رخ می دهد که یک رفتار تازه در شبکه های اعتماد از حالت استثنا به حالت هنجار تبدیل شود.