خلاقیت؛ کنشگری فعال در هزاره سوم
درباره چیستی و ضرورت خلاقیت اصیل
کاریز یا قنات نماد خلاقیت ایرانی در برابر بحران کم آبی است. قنات قصبه در گناباد متعلق به دوران هخامنشیان، گواه این مدعاست!
حمیرا حاجی محمدکاظمی
نویسنده
دکتری جامعه شناسی و پژوهشگر
یکی از مسائل مهم در هزاره سوم توجه به خلاقیت است. باید بپذیریم که با ورود به عصر هوش مصنوعی، انسان بسیاری از توانمندی های خود را به سیستم ها واگذار خواهد کرد. به عبارت دیگر اگر در گذشته هر انسانی برای فهم پرسش های خود به جستجو و کندوکاو می پرداخت هم اکنون با تایپ کردن و جستجو کردن در سیستم های هوش مصنوعی به سرعت به پاسخ مورد نظر دست می یابد. لذا باید بپذیریم که اگر انسان بیش از حد به نرم‌افزارها اتکا داشته باشد بعد از مدتی ممکن است قدرت فکرکردن و اندیشیدن را از دست بدهد. خلاقیت یک توانمندی است که نیاز به تمرین و ممارست دارد. هر فردی در هر سن و موقعیتی می تواند خلاقیت خود را به مرحله بروز و ظهور برساند.
استیو جابز بر این باور است که: «خلاقیت نوعی ارتباط برقرار کردن بین چیزها است». او بر این باور است که انسان های خلاق با ارتباط برقرار کردن بین چیزهای متفاوت می توانند تحول و نوآوری ایجاد نمایند. به عبارت دیگر فردی که به دنیای پیرامون خود با عینک تفاوت و تغییر نگاه می کند، او می تواند به مرور در این مسیر گام های استواری را بردارد. خلاقیت را در دو سطح می توان تجربه کرد؛ نخست زمانی که ما با تنگناها یا مشکلات و آسیب های مختلف در زندگی روبرو می شویم برای حل مسائل می توانیم از رویه های متفاوت و نوآورانه استفاده کنیم. دوم استفاده از خلاقیت در ایجاد شرایط نو و پیشرفت در حوزه هایی است که تاکنون کمتر به آن ها توجه شده است. بر این مبنا می توان گفت انسانی که وارد حوزه اندیشه خلاق می شود به تغییر و حل مشکلات، توجه ویژه ای خواهد داشت. باید در نظر داشت که خلاقیت می تواند از یک ایده ساده آغاز شود. ایده ای که می تواند در اثر نوع نگاه عمیق به آن و فرآورده های ذهنی ما تبدیل به یک شعر، داستان، نظریه، راه حل، اختراع و … شود.
بر این مبنا باید در نظر داشت که ایده، نخسیتن جرقه ای است که در ذهن پدیدار می شود و ما را به سوی خلق یک فرآورده که می تواند به هر شکل و در هر زمینه ای باشد، هدایت می کند. ایده، مادر مفهومی گسترده و انعطاف پذیر است. یک ایده می تواند حامل یافته های جزئی و کوچک باشد اما در بردارنده طرح و نقشه ای از یک فرآورده بزرگ و پیچیده. لذا تحرک ذهنی باعث می شود که ما بتوانیم قدرت ذهنی و ادراکی خود را در این مسیر بیابیم. باید در نظر داشت که برای خلاقیت خطا و آزمون نیز به وقوع می پیوندد. یک فرد ممکن است به صورت های متفاوتی با موضوع روبرو شود. او حتی گاهی تصادفی به یک مسأله برخورد می کند و همین ارتباط تصادفی باعث می شود که ایده هایی به ذهن او الهام شود. ایده هایی که می تواند آغاز ورود به یک راه جدید باشد. نکته بسیار مهم این است که خلاقیت را باید نوعی فتوسنتز معنوی و معنایی دانست که می تواند ما را در عمق هستی نفوذ داده و تحول را در آینده پدید آورد. در حقیقت حرکت در این مسیر پیداکردن تجربه های متفاوت است. ما باید از مسیرهایی که ذهن همیشه عادت به حرکت در آن کرده عبور نماییم و بتوانیم مسیرهای جدید را تجربه نماییم. بر این مبنا باید به این موضوع توجه کرد که اگر کسی جهان بینی ذهنی اش بر اساس خلاقیت شکل گیرد او وارد مرحله کشف، نوآوری و تغییر خواهد شد.
قنات؛ مظهر خلاقیت
نکته حائز اهمیت این است که خلاقیت ترکیبی از دیدن متفاوت، پیدا کردن راه حل های متنوع و حرکت در مسیر عمل خواهد بود. در حقیقت ایده اولیه اگر به مرحله عملیاتی شدن برسد آن تغییر و تحول پدید می آید. این را باید در نظر داشت که ایران با توجه به سابقه فرهنگی و تمدنی خویش همواره از خلاقیت در راستای توانمندسازی و شکوفایی خود استفاده کرده است. به عنوان مثال یکی از زمینه های خلاقیت در جامعه ما، قنات ها است. ما ایرانی ها توانسته ایم در سرزمینی خشک با استفاده از قنات ها، مدیریت مناسب و خلاقانه ای از آب را ارائه دهیم.
هر چند که در دوره جدید از این تفکر و مدیریت دور شده ایم اما باید در نظر داشت که گاهی یک جامعه سنتی نیز می تواند از خلاقیت ها استفاده کند. بر این مبنا در دنیای جدید برای این که بتوانیم نسل جدید را به سوی مسیرهای نو سوق دهیم باید آن ها را برای زیست خلاق تربیت نماییم. برای خلاق بودن باید بتوانیم دانش آموزان را از حوزه تفکر همگرا به سوی تفکر واگرا تربیت نماییم و این زمینه ای است که هم در خانواده و هم در مدرسه مدنظر قرارگیرد تا بتوانیم به جای کاربران منفعل هوش مصنوعی به کاربران فعال و خلاق در مواجهه با هوش مصنوعی تبدیل شویم. این یعنی نوید حضور نسلی که می تواند آینده را با تحول و شگفتی مواجه سازد.
طبق گزارش چشم انداز اقتصاد خلاق ۲۰۱۸ در کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل متحد[1]، اقتصاد خلاق در حال شکوفایی بوده است و این روند همچنان ادامه دارد. بین سال های ۲۰۰۲ تا ۲۰۱۵، بازار جهانی کالاهای خلاق – که تحت سلطه طراحی، مد و فیلم است – بیش از دو برابر رشد نشان می دهد و از ۲۰۸ میلیارد دلار به ۵۰۹ میلیارد دلار رسیده است. ظهور اکوسیستم خلاق-دیجیتال – جایی که اطلاعات، رسانه و محتوای خلاق در فضای دیجیتال همگرا می شوند – به ایده ها و اطلاعات اجازه داده است تا به سرعت جهانی شوند و پتانسیل رشد را برای اقتصاد خلاق آزاد کنند. همه این ها بیانگر آن است که دنیای جدید بر اساس فهم از خلاقیت و اولویت بخشی به آن پیش می رود. خلاقیت به ما اجازه می دهد کارهای جدید و هیجان انگیز جدیدی انجام دهیم و از منطقه امن خود خارج شویم. خلاقیت ما را یک قدم به آزادسازی تمام پتانسیل خود نزدیک‌تر می کند.
پانویس